Bir Damlanın 4,5 Milyar Yıllık Yolculuğu

Şu an bardağınıza doldurduğunuz suya bir an için durup bakın. Hiç düşündünüz mü bu su ne zamandan beri var ve nasıl oluştu? Çoğumuz su döngüsünü biliriz; ama nedense suyu hep yeni, taptaze, sürekli kendini yenileyen bir şey gibi algılarız. Oysa gerçek çok daha şaşırtıcıdır: Dünya'daki suyun büyük bir kısmı milyarlarca yıldır bu gezegen üzerinde dolaşmaktadır. Su molekülleri yenilenmez — yalnızca hâl ve yer değiştirirler.

Bilim buna kısaca "su döngüsü" der.

Bir damla su:

• Okyanustan buharlaşır,
• Bulut olur,
• Yağmur olarak yere düşer,
• Toprağa karışır,
• Nehirler aracılığıyla yeniden denize döner.

Ve sonra her şey baştan başlar.

Bu döngü milyarlarca yıldır kesintisiz sürüyor. Yani bir zamanlar bir dinozorun kanında dolaşan su moleküllerinin bugün senin bedeninde akıyor olma ihtimali hiç de düşük değildir.

Belki bardağındaki suyun bazı molekülleri, milyonlarca yıl önce kadim ormanların üzerine bir yağmur damlası olarak düştü. Belki bir nehrin parçası oldu, okyanuslara karıştı, göğe yükseldi, yeniden yeryüzüne döndü. Ve şimdi tam orada — senin bardağında.

Biraz daha ileri gidelim: sen, ben, biz bir gün bu dünyadan ayrıldığımızda, bize hayat veren su molekülleri yok olmayacak. Onlar Dünya'nın büyük sisteminde kalmaya, dönmeye, dolaşmaya devam edecek.

Suyun hikâyesi, insanlık tarihinden çok daha eskidir — hatta Dünya'dan bile.

Birçok bilim insanına göre bir damla su, bizim düşündüğümüzden çok daha uzun bir yolculuğun yolcusudur. Belki de bu yüzden suyu yalnızca tüketilecek bir kaynak gibi görmek eksik kalıyor. Çünkü su yalnızca yaşamı taşımaz; zamanı da taşır.

Su, Dünya'da mı oluştu?

İlk bakışta cevap basit görünür: "Tabii ki Dünya'da." Ama mesele hiç de o kadar kolay değil. Bilim insanlarının bugün hâlâ üzerinde çalıştığı en büyük sorulardan biridir:

Dünya'daki su ilk kez nasıl ortaya çıktı?

Yaklaşık 4,5 milyar yıl önce, genç Dünya bugün tanıdığımız mavi gezegene hiç benzemiyordu:

• Yüzeyi erimiş kayalarla kaplıydı.
• Göktaşı çarpışmaları neredeyse sıradan bir olaydı.
• Volkanlar durmadan patlıyor, atmosfer yoğun gazlarla doluydu.
• Bugünün okyanuslarından eser yoktu.

O yüzden soruyu biraz daha doğru sormak gerekir:

Böylesine sıcak ve şiddetli bir gezegen, nasıl olup da suyla doldu?

Bilim bu soruya tek ve kesin bir cevap vermez; ama elimizde iki güçlü teori vardır.

Teori 1 — Su, Dünya'nın içinden geldi

Bir görüşe göre suyun önemli bir kısmı, Dünya'nın derinliklerinden yükseldi. İlk Dünya'da çok yoğun bir volkanik faaliyet vardı. Volkanlar yalnızca lav değil; su buharı, karbondioksit ve çeşitli gazlar da salıyordu.

Bilim bu sürece "degassing" der — yani gezegenin içindeki gazların yavaş yavaş dışarı çıkması.

Zamanla atmosferde biriken su buharı yoğunlaştı, ve yağmurlar başladı. Ama sıradan yağmurlar değil… Bilim insanlarına göre yüz binlerce, hatta milyonlarca yıl süren yağışlar. Ve sonunda ilk okyanuslar doğdu.

Bir anlamda Dünya, suyu kendi içinden üretti.

Teori 2 — Su, uzaydan geldi

Ama hikâye burada bitmiyor. Bir başka güçlü teoriye göre su, gökten — yani uzaydan geldi. Milyarlarca yıl önce Dünya'ya çarpan asteroidler ve buz bakımından zengin kuyruklu yıldızlar, beraberlerinde su taşımış olabilir. Bugün bazı gök taşlarında yapılan analizlerde suyun kimyasal izleri açıkça görülüyor.

Eğer bu fikir doğruysa, içtiğimiz suyun bir kısmı yıldızlararası bir geçmişe sahip olabilir. Başka bir ifadeyle: bir bardak su içerken, belki de Güneş Sistemi oluşmadan önce var olmuş molekülleri bedeninize alıyorsunuz.

Bu düşünce insanı bir an için durdurur. Çünkü o zaman su, yalnızca bir içecek olmaktan çıkar — bir kozmik hatıraya dönüşür.

Kapalı bir sistem, sonsuz bir dolaşım

Dünya'daki su, kapalı bir sistem içinde sürekli dolaşır. Bir su molekülü milyonlarca yıl boyunca defalarca:

• bulut olabilir,
• buz olabilir,
• okyanusta dolaşabilir,
• canlıların bedenine girip çıkabilir.

Bir insanın bedenindeki suyun büyük bölümü birkaç hafta içinde yenilense bile, o moleküller Dünya sisteminden ayrılmaz; yalnızca başka bir yere taşınır.

Su yalnızca yaşamı değil, zamanı da taşır.

Suyu yalnızca tüketilecek bir kaynak gibi görmek bu yüzden çok eksik kalır. Suyun gizemi ve sırları üzerine o kadar çok şaşırtıcı araştırma ve keşif var ki — umarım siz de benim gibi heyecanla bunları keşfetmenin yolundasınızdır.

Bir sonraki yazıda suyun Dünya üzerindeki dağılımına yakından bakacağız.